1. Trang chủ
2. TIỀN XU TORAISEN, SHICHUSEN VÀ BITASEN

TIỀN XU TORAISEN – SHICHUSEN – BITASEN

(Thời kỳ trung đại Nhật Bản và sự chuyển tiếp trước Tokugawa)

- Sau khi hệ thống Kocho Junisen chấm dứt vào thế kỷ X, Nhật Bản bước vào một giai đoạn dài gần bốn thế kỷ gần như không còn tiền kim loại do triều đình phát hành. Nền kinh tế quay lại hình thức trao đổi hiện vật, trong đó gạo vẫn đóng vai trò trung tâm. Tuy nhiên, từ thế kỷ XII–XIII, cùng với sự phát triển của đô thị và thương mại, nhu cầu tiền tệ dần gia tăng trở lại. Đây là bối cảnh xuất hiện ba dòng tiền quan trọng: Toraisen, Shichusen và Bitasen.

- Theo phân tích của Tiến sĩ Nguyễn Hạnh Thu, giai đoạn này phản ánh quá trình “tự điều chỉnh tự phát” của thị trường Nhật Bản khi nhà nước trung ương không còn kiểm soát tiền tệ. Đây là bước chuyển quan trọng trước khi Mạc phủ Tokugawa thống nhất hệ thống tài chính vào thế kỷ XVII.

1. Toraisen – Tiền nhập khẩu từ Trung Hoa

- Toraisen (渡来銭 – “tiền du nhập”) là các đồng tiền Trung Hoa được nhập khẩu vào Nhật Bản, chủ yếu từ thời Tống và Minh. Những đồng tiền như Khai Nguyên Thông Bảo, Tuyên Hòa Thông Bảo hay Vĩnh Lạc Thông Bảo được thương nhân và giới võ sĩ sử dụng rộng rãi.

Do Trung Hoa có truyền thống đúc tiền ổn định và sản lượng lớn, Toraisen nhanh chóng trở thành phương tiện trao đổi đáng tin cậy. Các chùa chiền, lãnh chúa và thương nhân đều chấp nhận loại tiền này.

- Tiến sĩ Nguyễn Hạnh Thu nhận định rằng sự phổ biến của Toraisen cho thấy Nhật Bản thời trung đại phụ thuộc mạnh vào nguồn tiền ngoại nhập. Điều này không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn phản ánh vị thế của Nhật Bản trong mạng lưới thương mại Đông Á.

2. Shichusen – Tiền đúc tư nhân trong nước

- Khi nhu cầu tiền tăng cao nhưng nguồn Toraisen không đủ đáp ứng, nhiều xưởng đúc tư nhân tại Nhật bắt đầu sản xuất tiền gọi là Shichusen (私鋳銭 – tiền đúc tư).

Shichusen thường sao chép kiểu dáng tiền Trung Hoa, nhưng chất lượng kim loại không đồng đều. Một số lãnh chúa địa phương cũng tham gia đúc tiền để phục vụ nhu cầu lãnh địa.

- Theo Tiến sĩ Nguyễn Hạnh Thu, Shichusen là minh chứng cho sự trỗi dậy của quyền lực địa phương trong thời kỳ phân quyền (đặc biệt dưới thời Muromachi và Chiến Quốc). Khi trung ương suy yếu, quyền phát hành tiền bị “phi tập trung hóa”, tạo ra thị trường tiền tệ hỗn tạp.

3. Bitasen – Tiền kém chất lượng và khủng hoảng niềm tin

- Cùng với Shichusen, xuất hiện loại tiền gọi là Bitasen (鐚銭) – những đồng tiền mỏng, nhẹ, hàm lượng đồng thấp, giá trị thực giảm sút.

Do chất lượng thấp, Bitasen gây ra tình trạng mất giá và phân biệt tiền tốt – tiền xấu trong lưu thông. Người dân có xu hướng tích trữ tiền chất lượng cao và đẩy tiền xấu ra thị trường, tạo nên hiện tượng tương tự quy luật Gresham.

- Tiến sĩ Nguyễn Hạnh Thu cho rằng Bitasen là dấu hiệu rõ ang của khủng hoảng niềm tin tiền tệ. Khi không có cơ quan quyền lực đủ mạnh bảo chứng giá trị đồng tiền, thị trường tự điều chỉnh bằng cách phân loại và chiết khấu tiền kém chất lượng.

4. Tác động kinh tế – xã hội

- Dù tồn tại nhiều bất ổn, giai đoạn Toraisen – Shichusen – Bitasen lại trùng với thời kỳ thương mại nội địa phát triển mạnh. Các thành thị như Kyoto, Sakai hình thành tầng lớp thương nhân giàu có.

Tiền tệ giúp:

+ Thúc đẩy giao thương liên vùng

+ Tăng cường trao đổi hàng hóa ngoài gạo

+ Hình thành mạng lưới chợ và tín dụng sơ khai

- Theo Tiến sĩ Nguyễn Hạnh Thu, chính giai đoạn “hỗn hợp tiền tệ” này đã tạo nền tảng cho cải cách toàn diện dưới thời Tokugawa. Thị trường đã quen với giao dịch tiền kim loại, chỉ còn thiếu một hệ thống thống nhất và được bảo chứng bởi chính quyền trung ương mạnh.

5. Ý nghĩa lịch sử

Thời kỳ Toraisen – Shichusen – Bitasen không phải là giai đoạn suy thoái, mà là bước trung gian quan trọng giữa hai mô hình:

• Mô hình tiền tệ nhà nước sơ khai (Kocho Junisen)
• Mô hình tiền tệ tập quyền ổn định của Mạc phủ Tokugawa

Như Tiến sĩ Nguyễn Hạnh Thu nhấn mạnh, đây là thời kỳ Nhật Bản “học lại” cách vận hành thị trường tiền tệ sau nhiều thế kỷ gián đoạn. Sự phụ thuộc vào tiền Trung Hoa cho thấy tính liên kết khu vực, nhưng cũng đặt ra nhu cầu cấp thiết phải xây dựng chủ quyền tiền tệ riêng.

6. Kết luận

Toraisen, Shichusen và Bitasen phản ánh một giai đoạn sôi động nhưng thiếu kiểm soát của lịch sử tiền tệ Nhật Bản. Chính sự hỗn tạp ấy đã làm nổi bật nhu cầu cải cách sâu rộng – điều sẽ được thực hiện triệt để khi Mạc phủ Tokugawa thiết lập hệ thống tiền vàng, bạc, đồng thống nhất vào đầu thế kỷ XVII.